Zaczarowany świat operetki

 Przeczytaj streszczenie libretta operetki Johanna Straussa [czyt. johana sztrausa] Baron cygański, następnie posłuchaj fragment jednej z jej najsłynniejszych arii Wielka sława to żart

 

Johann Strauss Baron cygański

   Do rodzinnego, zrujnowanego majątku przybywa młody szlachcic, Sandor Barinkay [czyt. szandor barinkoj]. Nowego dziedzica wita wróżba starej Cyganki: Zanim się księżyc odmieni, sypnie złotem wnętrze tej ziemi. Wpierw jednak serce wpadnie w sieć - zabrzmi weselna pieśń!

Majątek młodzieńca graniczy z ziemią zachłannego sąsiada, który w celu powiększenia swoich dóbr, decyduje się oddać Sandorowi za żonę swoją piękną córkę Arsenę. Dziewczyna jednak stawia warunek: aby mężczyzna został jej mężem, musi nosić arystokratyczny tytuł. To, co wydaje się niemożliwe, wkrótce staje się faktem. Młodzieniec otrzymuje od Cyganów którzy mieszkają nieopodal ze swoim taborem, tytuł króla, ale Arsena kpi z niego i odrzuca oświadczyny. Wówczas Sandor prosi o rękę Soffi cygańską przybłędę i zostaje przez nią przyjęty. Wkrótce, dzięki wskazówkom starej cyganki, młodzieniec odnajduje na swojej ziemi ukryte skarby. Nieoczekiwanie okazuje się, że nowo poślubiona wybranka jest księżniczką i w związku z tym jego małżeństwo staje się nieważne ze względu na różnice pochodzenia. Zrozpaczony Sandor zaciąga się do wojska i wyrusza walczyć za ojczyznę. Operetka kończy się jednak szczęśliwym finałem. Za odwagę i waleczność Sandor otrzymał tytuł barona i rękę zakochanej w nim księżniczki Soffi.

 

Wielka sława to żart,

Książę błazna jest wart,

Złoto toczy się w krąg,

Z rąk do rąk, z rąk do rąk

Operetka, z włoskiego operetta, czyli „mała opera" jest widowiskiem scenicznym o cha­rakterze komediowym. Składa się z części mu­zycznych (uwertura, arie, duety, partie chó­ralne, tańce) oraz niemuzycznych (monologi, dialogi i sceny zbiorowe). Pierwowzorem operetki były francuskie wodewile oraz angielskie opery balladowe.

We Francji w drugiej połowie XIX wieku jed­nym z twórców nowej formy widowiska był Ja­kub Offenbach [czyt. ofenbach]. Jego utwory należą do arcydzieł sztuki operetkowej. Najpo­pularniejsze z nich to: Orfeusz w piekle, Piękna Helena, życie paryskie. Kompozytor wprowa­dził do swoich dzieł kankana - żywiołowy ta­niec w rytmie galopu, który zyskał niezwykłą popularność w wielu krajach.

Jakub Offenbach - Kankan z operetki Orfeusz w piekle

Twórcami wiedeńskiej szkoły operetkowej byli Franz Suppe [czyt. franc sipe] i Johan Strauss, który często wprowadzał do swoich dzieł wiedeńskie walce. Operetkę rozsławił również węgierski kompozytor Ferenc Lehar. Jego piękne melodie, m.in. z Wesołej wdówki, Hrabiego Luxemburga, Cygańskiej miłości, Krainy uśmiechu są znane i śpiewane współcześnie na całym świecie. Artysta tworzył już w czasach płyt gramofonowych, filmu i radia. Dzięki nagraniom swoich utworów stał się właścicielem wielkiego majątku i pałacu w Wiedniu, w którym założył muzeum operetki.

Ferenc Lehar - Usta milczą, dusza śpiewa z operetki Wesoła wdówka

Jest luz

Jest luz

JEST LUZ

1.Nareszcie budzik mnie nie budzi

I mogę śnić najdłuższy sen,

Nikt mi za uchem nie marudzi,

Wołając: Wstawaj, bo już dzień!

Nic już nie muszę, mogę wszystko,

Otwiera się beztroski czas,

Gdzie luz króluje i lenistwo,

Takie niewielkie lecz w sam raz.

Jest luz i to jest piękne,

Jest luz wolny jak wiatr,

Jest luz – myśli są letnie,

Jest luz – swobodny czas.

2.Kiedy chcę czytać, wtedy czytam,

Kiedy chcę śpiewać, śpiewam w głos,

A jak chcę pływać, no to pływam,

To jest niezwykłe, to jest coś.

Nocami w niebo mogę patrzeć,

Z kimś, kto też kocha Wielki Wóz,

I spadające liczyć gwiazdy,

To jest niezwykłe, to jest luz.

Światowe musicale

Zapisz temat lekcji: „Światowe musicale” (podr.  96)

Musical [czyt. mjuzikal] nazywany jest muzycznym spektaklem XX wieku. Ma amery­kański rodowód i jest zbliżony do europejskiej operetki, ale w jego budowie występuje większa swoboda. Większego znaczenia nabiera gra aktorska wykonawców.

Korzenie tego gatunku sięgają XIX wieku, ale jego rozkwit nastąpił w latach dwudzie­stych XX wieku. W dużym stopniu przyczynili się do niego amerykańscy twórcy muzyki rozrywkowej, m.in. Irving Berlin [czyt. erwin berlin], Jerome Kern [czyt. dżerom kern] Geo­rge Gershwin, Richard Rodgers [czyt. riczard rodżers] i Cole Poter [czyt. kol poter]. Nadali oni musicalowi nowy kierunek rozwoju i zrewolucjonizowali produkcje Broadwayu [czyt. brodłeju] - słynnej nowojorskiej dzielnicy teatrów. Poznaj ,,złotą listę” światowych musicali.

Zespół teatrów wzdłuż ulicy Broadway w Nowym Jorku

Skrzypek na dachu

Chaim Topol jako Tewje w musicalu Skrzypek na dachu

Na dachu domku mleczarza Tewjego sie­dzi skrzypek i gra melodię. Tewje tłumaczy publiczności: Skrzypek na dachu. Wygląda dziwnie, co? Ale w naszej małej wiosce, Ana­tewce, każdy z nas - można by rzec -jest ta­kim skrzypkiem, na dachu, starając się wydo­być z życia dźwięczny, prosty ton, nie łamiąc przy tym karku. Niełatwa to sztuka!

Możecie zapytać, dlaczego tu mieszkamy, skoro to niebezpieczne? Mieszkamy tu, ponie­waż Anatewka jest naszym domem. A co po­zwala nam przez tyle lat zachowywać w tej niewygodnej pozycji równowagę? Mogę wam odpowiedzieć jednym słowem: tradycja...

Akcja musicalu rozgrywa się w 1905 roku w małej rosyjskiej wiosce Anatewka. Biedna żydowska rodzina boryka się z trudami codziennego życia. Tewje stara się przestrzegać zasad swojej religii, ale to nie jest łatwe.

Musi dokonać trudnego wyboru między szczęściem rodziny a poszanowaniem tradycji - Chawa -jedna z jego córek, wbrew woli ojca wychodzi za mąż za człowieka innego wyznania, co powoduje zerwanie rodzinnych więzi. Żydzi otrzymują od władzy nakaz opuszcze­nia wioski. Ich odejściu towarzyszy tęskna melodia wiejskiego skrzypka Sunrise, sunset. (słuchaliście na początku)

West Side Story

Scena z musicalu West Side Story

Treść musicalu nawiązuje do dramatu Wil­liama Szekspira Romeo i Julia, ale czas i miej­sce akcji są osadzone we współczesnych re­aliach, w dzielnicy nowojorskich slamsów. Dwa wrogie gangi - amerykański - Rakiety i portorykański - Rekiny - walczą ze sobą podsycane rasistowskimi hasłami. W prze­biegu wydarzeń ważną rolę odgrywa nie­szczęśliwy wątek miłosny. Tony - zastępca przywódcy Rekinów kocha z wzajemnością Marię - siostrę przywódcy Rakiet. Chłopak obiecuje dziewczynie, że w imię ich gorące­go uczucia pogodzi zwaśnione bandy. Nie­stety, jego działania przynoszą odwrotny skutek,. W bójce giną obaj szefowie gangów. Tony musi ukrywać się przed policją i człon­kami Rakiet, ale gdy dowiaduje się, że Maria nie chce nigdy go widzieć, sam zaczyna szukać śmierci. Jednak, kiedy Tony spotyka dziewczynę, padają sobie w ramiona. W tym momencie pada strzał i chłopiec ginie.

Jesus Christ Superstar

Scena z musicalu Jesus Christ Superstar

Jest to opowieść o ostatnich siedmiu dniach życia Jezusa. Występują w niej po­stacie biblijne: Jezus Chrystus, Judasz, Maria Magdalena, apostołowie, Poncjusz Pi­łat, król Herod, Annasz, Kajfasz. Treść libretta opiera się dość wiernie na zdarzeniach opi­sanych w Piśmie Świętym, takich jak: zdra­da Judasza, modlitwa Jezusa na Górze Oliw­nej, sąd Heroda i Piłata, biczowanie Jezusa i ukrzyżowanie.

Andrew Lloyd Webber [czyt. endriu lojd łeber] nie wprowadził do spektaklu dialo­gów, cały tekst oparł na songach, recytaty­wach i partiach instrumentalnych. Wiele pio­senek zyskało światową popularność i stało się wielkimi przebojami.

Hair

Hair [czyt. her] jest tzw. loye-rock-musicalem. Spektakl przedstawia historię chłopaka Claude’a [czyt. kloda] Bukowskiego, który przyjechał do Nowego Jorku, aby zaciągnąć się do wojska i wyjechać na wojnę w Wietnamie. Na miejscu poznaje grupę hippisów - z ich przywódcą Berrgerem - i piękną Sheilę. Spotkanie to całkowicie odmienia życie chłopaka z Oklahomy. Młodzi ludzie manifestowali swoją niezależność wobec świata poprzez wy­gląd, łamanie zasad społecznych i moralnych oraz ignorowanie rad dorosłych.

- Dlaczego - dziwią się starsi - nosicie długie włosy?

- Jezus też miał długie włosy - przypomina Claude - a Matka Boska kochała go. Dlaczego moja matka mnie nie kocha?

Spektakl wzbogacała nowoczesna bitowa muzyka, a wiele utworów zyskało światową popularność. Na podstawie musicalu Hair słynny reżyser Miloś Forman [czyt. milosz forman nakręcił w 1979 roku film muzyczny pod tym samym tytułem.

Jazzowe improwizacje

Zapiszcie temat: „Jazzowe improwizacje” (podr. 87)

Big-band jazzowy

Jazz [czyt. dżez] powstał w Stanach Zjednoczonych na przełomie XIX i XX wieku w wy­niku syntezy elementów muzyki zachodnioafrykańskiej i amerykańsko-europejskiej. Nowy gatunek muzyczny odznaczał się pulsacją rytmu, improwizacją oraz indywidualnym kształtowaniem materiału dźwiękowego przez wykonawców jazzowych.

Za miejsce narodzin jazzu uznaje się Nowy Orlean, dokąd przez długie łata przybywali emigranci z różnych stron świata. Do jego ukształtowania przyczyniły się prawdopodob­nie pieśni czarnych niewolników przywożonych Czarnego Lądu do Ameryki Północnej. Zmuszano ich do najcięższych robót na plantacjach, w kamieniołomach, przy budowie linii kolejowych i dróg.

Niewolnicy wykonywali pieśni pracy - work songs [czyt. łerk songs] i pieśni religijno­-mistyczne negro spirituals [czyt. negro spiriczuals], oparte na tekstach biblijnych. Work songs i negro spirituals w połączeniu z innymi pieśniami murzyńskimi oraz folklorem amerykańskim stworzyły gatunek muzyczny zwany blues [czyt. blus].

Z początkiem łat dwudziestych ośrodkiem największej koncentracji muzyków jazzo­wych w Stanach Zjednoczonych stało się Chicago [czyt. szikago]. Kolejny bardzo ważny etap rozwoju jazzu związany był z Nowym Jorkiem.

W rozwoju jazzu można wyróżnić trzy etapy: okres jazzu tradycyjnego (do 1930r.). okres swingu (1934-1945), okres jazzu nowoczesnego - modern jazzu (po 1984). W Euro­pie muzyka jazzowa pojawiła się dopiero w 1920 roku.

„Jazz jest najsilniejszą bronią w walce z rasizmem.

Dobra gra na trąbce czyni ludzi ślepymi na kolor skóry grającego.”

                                                                                                             Louis Armstrong

Na muzykę jazzową miały wpływ wielkie indywidualności muzyczne, które w niepowtarzalny sposób kształtowały dźwięk, zachwycały techniką wykonawczą. Należeli do nich m.in. trębacze jazzowi Louis Armstrong [czyt. lui amstrong] i Miles Davis [czyt. majls dejwis], saksofoniści Chanie Parker [czyt. czarli parker] oraz Stan Getz [czyt. gec], śpiewacz­ki jazzowe Bessiee Mith [czyt. bessi mit], Ella Fitgerald [czyt. ella fitdżerald], kierownicy słynnych orkiestr jazzowych Duke Elllngton [czyt. diuk elington], Benny Goodman czyt.

beny gudmen], Glenn Miller.

Czołówkę polskiego jazzu stanowią min. Krzysztof Komeda, Zbigniew Namysłowski, Tomasz Stańko, Jan Ptaszyn Wróblewski, Adam Makłowicz, Michał Urbaniak, Leszek Możdżer.

 

Tomasz Stańko

Leszek Możdżer

W Polsce organizowanych jest wiele festiwali promujących muzykę jazzową. Wśród nich świa­tową renomę zyskał Międzynarodowy Festiwal Jazz Jamboree [czyt. dżez dżembory] i War­saw Summer Jazz Days [czyt. łorsol samer dżez dejs] organizowane w Warszawie.

SŁOWNICZEK JAZZOWY

big-band - duży zespół jazzowy(12-20 osób), złożony z czterech sekcji instrumentalnych

blues [czyt. blus] - gatunek pieśni, który powstał z pieśni pracy (work songs) i pieśni spirituals

dixieland - styl w muzyce jazzowej, reprezentowany przez nowoorleańskie zespoły muzyczne, odmiana jazzu nowoorleańskiego

improwizacja - tworzenie utworu muzycznego podczas występu, bez wcześniejszego przy­gotowania

nowoorleański jazz - styl instrumentalno-wokalny w jazzie tradycyjnym, łączący elementy bluesa i ragtime’u

ragtime - styl w muzyce jazzowej na przełomie XIX i XX wieku; powstał z połączenia folkloru amerykańskiego i muzyki europejskiej; także specyficzny sposób gry na fortepianie

swing [czyt słing] - styl jazzowy popularny w latach 1935-1945, także jeden z elementów muzyki jazzowej

moden jazz          - ogólna nazwa jazzu nowoczesnego; charakteryzuje się przewagą improwizacji indywidualnej, wyższą techniką gry, skłonnością do eksperymentów

tradycyjny jazz - okres jazzu obejmujący lata 1910-1945, ogólna nazwa stylów wczesnego jazzu

Polska muzyka współczesna

WOTOLD LUTOSŁAWSKI

Utwory polskich kompozytorów współczesnych weszły na stałe do repertuaru muzyki światowej, wywierając wpływ na jej kształt i rozwój. Wysoki poziom i trudna do przece­nienia wartość artystyczna muzyki polskiej jest zasługą wybitnych indywidualności kompozytorskich. Należy do nich Witold Lutosławski (1913-1994),  laureat wielu znaczących nagród i wyróżnień.

Utwory Lutosławskiego odznaczają się oryginalną techniką kompozytorską i mistrzowską instrumentacją.

Witold Lutosławski

W swej twórczo­ści artysta stale poszukiwał nowych środków wyrazu i wypracował własny styl kompozy­torski. Początkowo nawiązywał do neokla­sycyzmu (np. Wariacje symfoniczne, Wariacje na temat Paganiniego), później zwrócił się w stronę polskiego folkloru (Mała suita - utwór inspirowany folklorem rzeszowskim, Melodie ludowe na fortepian, Tryptyk śląski).

Przykładem innowacji technicznych jest czteroczęściowe dzieło Paroles tisse’es [czyt. parol tise] na tenor, smyczki, harfę, fortepian i perkusję. Do innych ważnych kompozycji Lutosławskiego zalicza się utwory orkie­strowe (np. Gry weneckie, Muzyka żałobna), kameralne, fortepianowe, pieśni na głos i fortepian, piosenki dziecięce oraz muzykę radiową, filmową i teatralną.

Witold Lutosławski - Mała suita, część Hurra polka

HENRYK MIKOŁAJ GÓRECKI

Kompozycje Henryka Mikołaja Góreckiego(1933- 2010) cechuje bogaty ładunek emocjonalny, duża eks­presja, logika i precyzja operowania materiałem dźwię­kowym, opartych na zasadach serializmu i innych tech­nik kompozytorskich.

Henryk Mikołaj Górecki

Ważniejsze dzieła Góreckiego to min II Symfonia „Kopernikowska" na sopran, baryton, chór i orkiestrę, III Symfonia pieśni żałosnych na sopran i orkiestrę, I Kwartet smyczkowy „Już się zmierzcha”,  Małe requiem dla pewnej Polki na fortepian i 13 instrumentów, Przybądź Duchu święty na chór a cappella, Kon­cert na klawesyn i orkiestrę smyczkową, Ad Matrem na sopran, chór i orkiestrę (dedykowane matce kompozy­tora).

H.M.Górecki - III symfonia "Symfonia pieśni żałobnych" op.36

WOJCIECH KILAR

Wojciech Kilar (1932 - 2013) zdobył  światową  sławę jako kompozytor utworów orkiestrowych, wokalno­-instrumentalnych i kameralnych, ale przede wszyst­kim jako twórca muzyki do ponad stu filmów polskich i amerykańskich (m.in. do Lalki, Pana Tadeusza, Zemsty, Drakuli, Pianisty). W dorobku kompozytorskim Kilara znajdują się utwory nawiązujące do różnych stylów, między innymi wykorzystujące pierwiastki folkloru i jazzu, ważny jest też nurt muzyki religijnej.

Wojciech Kilar

Jego utwory są pełne ekspresji. Najbardziej znane kompozycje Wojciecha Kitara to: Krzesany, poemat symfoniczny Kościelec na orkiestrę (poświęcony pamięci Mieczysława Karłowicza), Orawa na 15 instrumentów smyczkowych, Bogurodzica na chór i orkiestrę oraz inne. Orawa jest jedynym utworem, w którym nie zmieniłbym żadnej nuty choć przeglądałem go wielokrotnie (...). Spełnia się w nie to, do czego dążę, aby być jak najlepszym Kilarem — tak o swoim utworze, w jednym z wywiadów, mówił kompozytor. Dzieło jest zwieńczeniem „tatrzańskiego" cyklu utworów, do którego zalicza się też takie kompozycje jak Kościelec 1909, Krzesany, Siwa mgła.

Wojciech Kilar - Orawa

KRZYSZTOF PENDERECKI

Wśród kompozytorów współcześnie żyjących naj­większą światową sławą cieszy się Krzysztof Pende­recki (urodzony w 1933 roku zmarł 2020).

Krzysztof Penderecki

Utwory Pendereckiego odkrywają przed słuchaczami niespotykany wcześniej świat dźwięków. Niezwykłe efekty brzmienio­we i kolorystyczne kompozytor uzyskuje na przykład przez pocieranie dłonią pudła instrumentu smyczko­wego, stukanie w niego smyczkiem lub palcami, ude­rzanie dłonią w struny. Przykłady takich oryginalnych brzmień można odnaleźć w utworach: Ofiarom Hiro­szimy - tren na 52 instrumenty smyczkowe, za który W 1961 r. otrzymał nagrodę UNESCO, I Kwartet smyczkowy, Polymorphia [czyt. polimorfa] na 49 instrumentów smyczkowych, Kanon na orkiestrę smyczkową i 2 taśmy magnetyczne.

Penderecki wprowadzał też inne sposoby artykulacji: we Fluorescencjach można usłyszeć stukot klapek instrumentów dętych, odgłosy maszyny do pisania, szelest pergaminu, a w Wymiarach czasu i ciszy cztery głosy chóru wykonują równocześnie, ale w różnej kolejności spółgłoski: g, r, k, b, d, p.

W późniejszych utworach kompozytor zwrócił się w kierunku stylizacji i tradycji. Jego ważniejsze kompozycje to min.: Psalmy Dawida na chór i perkusję, Psalmus – kompozycja elektroniczna, Stabat Mater na 3 chóry a cappella, Kosmogonia na głosy solowe, recytatora, 3 chóry mieszane i orkiestrę, Polskie Requiem [czyt. rekwiem] na głosy solowe, chór i orkiestrę, Pasja według św. Łukasza, Te Deum dedykowany papieżowi Janowi Pawłowi II, opery: Diabły z Loudun [czyt. ludę], Ubu Król, Raj utracony, Czarna Maska. Jego muzykę wykorzystał reżyser Andrzej Wajda do filmu Katyń.

Krzysztof Penderecki - Ofiarom Hiroszimy

Na koniec zaśpiewaj piosenkę Otwórz oczy

Otwórz oczy

1.Niekiedy myślisz sobie, że świat jest szarobury,

Niechętnym patrzysz wzrokiem na mury i na chmury,

Bo kiedy nosisz w sercu najmniejszą nawet zadrę,

Płowieje wszystko wokół i pejzaż traci barwę.

Otwórz oczy szeroko i patrz, jak ciekawy otacza cię świat,

Krajobrazy ojczyste, barwy sercu najbliższe,

To, co było, co będzie, co jest.

Otwórz oczy szeroko i patrz, jaki barwny otacza cię świat,

Chwyć za pędzel i maluj, by to piękno utrwalić,

By zatrzymać i kolor i czas.

2.Uśmiechnij się do świata, a świat ci uśmiech odda,

Zobaczysz, że bezbarwna jest tylko złość i nuda.

Na moście stań tęczowym i baw się kolorami,

Namaluj to, co widzisz, co czujesz, o czym marzysz.

W marszowym rytmie

Georges Bizet - Marsz torreadora z opery Carmen

Marsz,  z języka francuskiego marcher [czyt. marszą] - iść, maszerować, jest w muzyce artystycznej samodzielnym utworem lub częścią większej formy muzycznej, np. sonaty, symfonii, opery, baletu. Zazwyczaj posiada prostą melodię, parzyste metrum, stałe powtarzane schematy rytmiczne, wyraźnie zaznaczone akcenty metryczne. Marsze w przeszłości historycznej* często towarzyszyły muzyce W różnych ceremoniałach i uroczystościach, np. podczas parad wojskowych czy przemarszów wojsk w czasie działań wojennych. Ich rytm wzmacniany był brzmieniem instrumentów, np. trąbek i kotłów.

Poznawane przykłady zapisujcie w zeszycie jako kolejne punkty

MARSZ RADECKIEGO

Jednym z najbardziej znanych i lubianych przez melomanów marszów jest utwór Johanna Straussa (ojca) Marsz Radeckiego. Zadedykowany został feldmarszałkowi Josephowi Radetzkiemu, jednemu z najwybitniejszych dowódców austriackich XIX wieku, który dowodził min. w bitwie pod Custozą w 1848 roku. Ten bohaterski przywódca w znaczący sposób przyczynił się do klęski Napoleona. Utwór Marsz Radeckiego współcześnie grany jest podczas uroczystych imprez niepodległościowych oraz wieńczy swoją muzyką Wiedeński Koncert Noworoczny. W czasie jego wykonywania publiczność pod kierunkiem dyrygenta wyklaskuje z różną dynamiką marszowy rytm.

MARSZ PUŁKOWNIKA BOGEY'A

Jeden z najbardziej znanych współczesnych marszów pochodzi z filmu wojennego Most na rzece Kwai, w reżyserii Davida Leana [czyt. lina]. Stanowi on motyw przewodni filmu, a jedna ze scen ukazuje maszerującą kompanię brytyjskich jeńców wojennych wracających z ciężkich robót do obozu, którzy gwiżdżą melodię marsza i wytupują głośno jego rytm. Choć raźna melodia drastycznie kontrastuje z obozową rzeczywistością, jest ona symbolem ich niezależności i wiary w odzyskanie wolności.

Film Most na rzece Kwai został nagrodzony przez Amerykańską Akademię Filmową wieloma Oskarami, m.in. za najlepszą muzykę, której twórcą był kompozytor Malcolm Arnold [czyt. malkolm].

MARSZ RAKOCZEGO

Dużą popularnością melomanów cieszy się Marsz Rakoczego oparty na węgierskiej melodii ludowej, którą podobno bardzo lubił książę Franciszek II Rakoczy, przywódca antyaustriackiego powstania w latach 1703-1711.  Skomponował go francuski kompozytor romantyczny Hektor Berlioz. Utwór jest częścią kantaty dramatycznej Potępienie Fausta, opartej na dramacie Johanna Wolfganga Goethego. Wzbudził też zainteresowanie innych kompozytorów, np. Franciszek Liszt opracował melodię marsza w formie wariacji i umieścił w swojej XV rapsodii węgierskiej. Marsz Rakoczego jest najpopularniejszym marszem na Węgrzech i uchodzi tam za utwór o charakterze patriotycznym, granym niemal przy każdej uroczystości państwowej.

O wschodzie słońca błądzi Faust po węgierskiej równinie. Samotność przerywa mu gromada wieśniaków, którzy śpiewają i tańczą. Wesoły nastrój wnet się mąci - pojawiają się sylwetki zbrojnych żołnierzy, niebo w oddali zabarwia się łuną pożaru, słychać sygnały trąb wzywających naród do walki o wolność. Rozbrzmiewa pełna życia bohaterska melodia „Marsza węgierskiego" („Marsza Rakoczego").

Józef Kański, Przewodnik operowy

Hektor Berlioz - Marsz Rakoczego

MARSZ WESELNY

Jeden z wybitnych niemieckich romantyków muzycznych Feliks Menselssohn-Bartholdy [czyt. mendelson bartoldy] skomponował w 1842 roku Marsz do swojej Uwertury orkiestrowej. To dzieło symfoniczne powstało, kiedy artysta skończył 17 lat, ale wiele lat później kompozytor dopisał kilka scenicznych części muzycznych, aby dopełnić dzieło zamówione przez króla Prus, Fryderyka Wilhelma IV na urodziny monarchy. Była to urocza komedia oparta na sztuce Williama Szekspira Sen nocy letniej, która ukazywała historię romantycznej miłości i nawiązywała do angielskiego folkloru i antycznych legend. Akcja sztuki rozgrywa się w świecie realnym pomieszanym ze światem fantastyki i baśniowości, pełnym leśnych elfów i wróżek. Muzyka Mendelssohna wspaniale oddała żartobliwy charakter i lekki klimat utworu. W późniejszym czasie wybrane muzyczne części dzieła zebrane zostały w suitę. Królowa Wiktoria, wielbicielka muzyki Mendelssohna, zachwyciła się Marszem z Uwertury i postanowiła wykorzystać go w oprawie muzycznej ślubu swojej córki. Po dzień dzisiejszy utwór ten grany jest podczas uroczystych ceremonii ślub.

     Scena ze sztuki Williama Szekspira Sen nocy letniej

Feliks Mendelssohn-Batholdy - Marsz z suity Sen nocy letniej

Muzyka przełomu XIX i XX wieku

Słuchając utworu Claude Debussy’ego [czyt., kloda debisego] Ogrody w deszczu, przeczytaj fragment wiersza Jarosława Iwaszkiewicza Słota. Czy, Twoim zdaniem, tekst literacki koresponduje z dziełem kompozytora?

Claude Debussy - Ogrody w deszczu

Słota

Poczekaj, poczekaj, jak to brzmi?        Jakaś niejasność w tym tkwi.

Szare kolumny, wietrzny brzęk,            Poczekaj, poczekaj...

śćmiewa ogrody silny deszcz.              Jak to brzmi?...

Brzęk...                                                  Ogrody

Spływają rosą drzewne brwi.                Sous la pluie,

Poczekaj, poczekaj, jak to brzmi?         Claude

To szare smugi dżdżu                            Debussy L...]

grają „Jardins sous la pluie"*                                              Jarosław Iwaszkiewicz

*czyt. Żardę su la pli (Ogrody w deszczu)

Na przełomie XIX i XX wieku w sztuce rozwinął się nowy kierunek zwany impresjonizmem. Jego wybitnym reprezentantem był francuski malarz Claude Monet [czyt. klod mone], autor obrazu Impresja, wschód słońca, od którego tytułu wywodzi się nazwa nowego kierunku w sztuce.

Claude Monet Impresja, wschód słońca

                                    

Impresjonizm w muzyce pojawił się piętnaście lat później niż w malarstwie. Jego najznakomitszym przedstawicielem był Claude Debussy (1862-1918), francuski kompozytor, którego twórczość przez długi czas uchodziła za symbol nowego stylu.

  Marcel Baschet, Claude Debussy

                                                  

 W jego utworach usłyszeć można „grę barw dźwiękowych" uzyskiwaną przez stosowanie nowych współbrzmień I skal oraz zmiennych zestawów instrumentów i rejestrów. Artysta stwarzał subtelne nastroje i wrażenia, zgodne z charakterystycznymi, plastycznymi tytułami, jakie nadawał swym dziełom, np. Popołudnie fauna, Morze, Światło księżyca, Ogrody w deszczu.

Debussy kochał morze, a w dzieciństwie chciał nawet zostać marynarzem. Swoją miłość do morza i wrażliwość na piękno przyrody wyraził w tryptyku symfonicznym Morze. Każda część utworu ukazuje inny obraz morza. W pierwszej części Od świtu do południa na morzu gra instrumentów smyczkowych oddaje ruch morskich fal i odbijające się w nich światło słoneczne, które zmienia się wraz z porami dnia. Część druga Gra fal ukazuje ożywienie oceanu, blask słońca, szum wiatru morskiej bryzy. Część trzecia Rozmowa wiatru z morzem jest dialogiem dwóch żywiołów - wiatru i morskich fal.

Vincent van Gogh, Morze

                                                         

Claude Debussy - Rozmowa wiatru z morzem z tryptyku Morze



Wybitnym przedstawicielem impresjonizmu był również inny francuski kompozytor - Maurice Ravel [czyt. moris rawel]. 

  Maurice Ravel

                                                       

Szczególną popularnością cieszy się jego suita koncertowa Dafnis i Chloe oraz utwór Bolero oparty na motywach muzyki hiszpańskiej. Melodia Bolera powtarzana jest niezmiennie aż siedemnaście razy przez różne instrumenty solowe, grupy instrumentów, a wreszcie przez całą orkiestrę. Stale towarzyszy jej wybijany na werblu taneczny rytm o powtarzającym się dwutaktowym schemacie.

Maurice Ravel - Bolero


CIEKAWOSTKA!

Maurice Ravel był wielkim patriotą. Gdy wybuchła pierwsza wojna światowa, pomimo słabego zdrowia chciał wstąpić do armii, lecz nie został zakwalifikowany. Jednak nadal starał się o przyjęcie do wojska, co udało się rok później. Służył w charakterze kierowcy samochodów transportowych, przewożących amunicję. Szczególnie wrażliwy na okrucieństwa wojny, skomponował po latach Koncert fortepianowy na lewą rękę dla słynnego pianisty Paula Wittgensteina [czyt. pola witgensztajna], który stracił prawą rękę na froncie.

Impresjonizm wytyczył muzyce drogę rozwoju opartą na zupełnie nowych zasadach. Jego celem było malowanie za pomocą dźwięków subtelnych, ulotnych wrażeń i doznań, powstających w kontakcie z naturą. W muzyce polskiej kierunek ten znalazł odzwierciedlenie przede wszystkim w twórczości Karola Szymanowskiego.

Raoul Dufy - Wielka orkiestra

Zaśpiewajcie na koniec piosenkę Chodź, pomaluj mój świat

Chodź, pomaluj mój świat

1.Piszesz mi w liście, że kiedy pada,
Kiedy nasturcje na deszczu mokną,
Siadasz przy stole, wyjmujesz farby
I kolorowe otwierasz okno.

Trawy i drzewa są takie szare,
Barwę popiołu przybrały nieba.
W ciszy tak smutno, szepce zegarek
O czasie, co mi go nie potrzeba.
...
Więc chodź, pomaluj mój świat
Na żółto i na niebiesko,
Niech na niebie stanie tęcza
Malowana twoją kredką.

Więc chodź, pomaluj mi życie,
Niech świat mój się zarumieni,
Niechaj zalśni w pełnym słońcu,
Kolorami całej ziemi.
...
2.Za siódmą górą, za siódmą rzeką,
Twoje sny zamieniasz na pejzaże.
Niebem się wlecze wyblakłe słońce,
Oświetla ludzkie wyblakłe twarze.